टेकपानाको सामग्रीबारे नेपाल फ्याक्टचेकको स्पष्टोक्ति

टेकपानाले भदौ १५ गते प्रकाशित गरेको ‘टेकपाना फ्याक्टचेक : त्रिशुली ३-बी मा मान्छे नफसेको र उद्धार प्रयास पनि नभएको भन्ने नेपाल फ्याक्टचेकको ‘तथ्य जाँच’ नै भ्रामक’ शीर्षकको सामग्रीप्रति हाम्रो ध्यानाकर्षण भएको छ ।

तथ्य जाँचमाथि प्रश्न उठ्नु, नयाँ प्रमाण प्रस्तुत हुनु र तथ्यमा आधारित बहस हुनु सकारात्मक अभ्यास हो ।

टेकपानाले प्रस्तुत गरेका नयाँ तथ्य तथा प्रमाणलाई हामी गम्भीरतापूर्वक लिन्छौँ । तर उक्त सामग्रीमा हाम्रो तथ्य जाँचको मूल दाबीलाई अनर्थ लगाइएको र केही ठाउँमा प्रमाणले पुष्टि गर्नेभन्दा बाहिर गएर निष्कर्ष निकालिएको देखिन्छ ।

टेकपानाको तथ्यजाँचप्रति नेपाल फयाक्टचेकको स्पष्टोक्ति

नेपाल फयाक्टचेकको तथ्य जाँचको मूल विषय टेकपानाले भनेजस्तो “३–बी आयोजना क्षेत्रमा कुनै उद्धार गतिविधि भयो कि भएन ?” भन्ने नभई “माथिल्लो त्रिशूली ३ ‘बी’ को सुरुङभित्र मानिसहरू फसेका छन् र उनीहरूको सुरक्षित उद्धारका लागि चिनियाँ विज्ञ टोलीसहित विशेष प्रयास भइरहेको छ” भन्नेमा हो । अर्थात् निम्न तीन प्रश्नको उत्तरलाई प्रष्टसँग बुझेर मात्रै निष्कर्षमा पुग्नु उचित हुन्छ ।

1. ३–बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको पुष्टि भएको थियो कि थिएन ?
2. चिनियाँ विज्ञ टोली तिनै मानिसको उद्धारका लागि परिचालित भएको पुष्टि भएको थियो कि थिएन ?
3. ३–बी क्षेत्रमा खोज तथा उद्धार गतिविधि थियो कि थिएन ?

पहिलो प्रश्नको सवालमा टेकपाना आफैले पनि प्रधानमन्त्रीको प्रेस विज्ञ दीपा दाहालको “त्रिशूली ३ ‘बी’ जलविद्युत आयोजनाको सुरुङभित्र फसेका मानिसहरूको सुरक्षित उद्धार” सम्बन्धी दाबी अपुष्ट छ भनी लेखेको छ । त्यसमाथि “सुरुङभित्र मानिसहरू छन् वा छैनन् भन्ने यो सामग्री तयार पार्दासम्म कतै पनि पुष्टि भएको छैन” भनी आफैले लेखेको अंशलाई टेकपानाले अहिले सम्पादन गरी हटाएको छ । यो टेकपाना आफैले महसुस गरेको महत्वपुर्ण स्वीकारोक्ति हो ।

दोस्रो प्रश्नको सवालमा हाम्रो तथ्यजाँचको भोलिपल्ट भाद्र १५ गते प्रधानमन्त्री कार्यालयले सोसल मिडियामा प्रकाशित गरेको विवरणमा पनि भाद्र १४ गते ‘नेपाली सेना र विद्युत प्राधिकरणको संयुक्त टोलीद्वारा खोज तथा उद्धारको प्रयास सुरु भएको’ र चिनियाँ टोलीले त्यस क्षेत्रको हेलिकोप्टरबाट रेकी गरी ‘त्रिशुली–१ जलविद्युत आयोजना क्षेत्रमा उद्धार कार्यमा केन्द्रीत भएको’ भनिएको छ । यस हिसावले ‘चिनियाँ विज्ञ टोली तिनै मानिसको उद्धारका लागि परिचालित भएको पुष्टि’ हुँदैन ।

तेस्रो प्रश्नको सवालमा नेपाली सेनाका प्रवत्ताले ३ बीमा ‘लेदो पन्छाउने काम भइरहेको’ मात्रै बताएका छन् । र, यसैलाई आधार मानेर उद्धार भएको निष्कर्ष टेकपानाको छ । ३ बी रहेको कुनै क्षेत्रको लेदो पन्छाउनु मात्रैलाई उद्धार भन्न र मान्न सकिदैन ।

यस सम्बन्धमा हाम्रो बुँदागत जवाफ यस्तो छ :

१. नेपाल फ्याक्ट चेकले वास्तवमा के जाँच गरेको थियो ?

हाम्रो तथ्य जाँचको मूल विषय टेकपानाले भनेजस्तो “३-बी आयोजना क्षेत्रमा कुनै उद्धार गतिविधि भयो कि भएन ?” भन्ने थिएन ।

तथ्य जाँच गरिएको दाबी थियो – “माथिल्लो त्रिशूली ३ ‘बी’ को सुरुङभित्र मानिसहरू फसेका छन् र उनीहरूको सुरक्षित उद्धारका लागि चिनियाँ विज्ञ टोलीसहित विशेष प्रयास भइरहेको छ ।”

यो दाबी अनलाइनखबर, नयाँ पत्रिका र प्रधानमन्त्रीकी प्रेस विज्ञ दीपा दाहालबाट भाद्र १२ र १३ गते सार्वजनिक भएको थियो ।

हेर्नुहोस्, स्क्रिनसटहरू :

त्यतिबेला आधिकारिक स्रोतबाट स्पष्ट रूपमा पुष्टि भएको उद्धार भने माथिल्लो त्रिशूली ३ ‘ए’ मा भइरहेको थियो ।

त्यसैले “३-बी क्षेत्रमा कुनै गतिविधि नै थिएन” र “३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको पुष्टि भएको थिएन” दुई फरक दाबी हुन् ।

२. टेकपानाले पनि ‘सुरुङभित्र मानिस फसेको’ दाबी पुष्टि गर्न सकेको छैन

टेकपानाको आफ्नै तथ्य जाँचमा लेखिएको छ कि प्रधानमन्त्रीकी प्रेस विज्ञ दीपा दाहालले गरेको “त्रिशूली ३ ‘बी’ जलविद्युत आयोजनाको सुरुङभित्र फसेका मानिसहरूको सुरक्षित उद्धार” सम्बन्धी दाबी अपुष्ट छ ।

टेकपाना लेख्छ – “सुरुङभित्र मानिसहरू छन् वा छैनन् भन्ने यो सामग्री तयार पार्दासम्म कतै पनि पुष्टि भएको छैन ।” [यो अंश अहिले सम्पादन गरी हटाइसकिएको छ।]

अर्थात् नेपाल फ्याक्ट चेकले प्रश्न उठाएको दाबीलाई टेकपानाको तथ्य जाँचले पनि पुष्टि गरेको छैन ।

३. ‘लेदो पन्छाउनु’ र ‘फसेका मानिसको उद्धार गर्नु’ एउटै दाबी होइन

टेकपानाले नेपाली सेनाका प्रवक्तालाई उद्धृत गर्दै “लेदो पन्छाउने भनेकै उद्धारको प्रयास हो” भनेको छ।

विपद्को अवस्थामा लेदो पन्छाउने काम खोज तथा उद्धार अभियानको हिस्सा हुन सक्छ । यसमा हाम्रो विवाद छैन ।

तर लेदो पन्छाइएको तथ्यले सुरुङभित्र मानिस फसेको स्वत: प्रमाणित गर्दैन । सुरुङ वा आयोजना क्षेत्रमा पहुँच खोल्न, क्षतिको अवस्था बुझ्न, बेपत्ताको खोजी गर्न वा सम्भावित उद्धारका लागि पनि लेदो हटाउन सकिन्छ ।

त्यसैले, “३-बीमा खोज तथा उद्धारसम्बन्धी गतिविधि भइरहेको थियो” र “३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेका थिए र तिनै मानिसको उद्धार भइरहेको थियो” फरक दाबी हुन् ।

४. ‘उद्धारको तयारी’ र ‘फसेका व्यक्तिको उद्धार भइरहेको’ पनि एउटै होइन

टेकपानाले ऊर्जा मन्त्रालयको सूचनामा “त्रिशूली-३ ‘बी’ जलविद्युत् आयोजनामा उद्धारका लागि पनि आवश्यक तयारी र समन्वय भइरहेको छ” भनिएको प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ ।

यो प्रमाणले त्रिशूली ३-बीमा उद्धारसम्बन्धी तयारी र समन्वय भइरहेको पुष्टि गर्छ ।

तर ‘उद्धारका लागि तयारी भइरहेको’ भन्नु र ‘सुरुङभित्र मानिस फसेको पुष्टि भएर उनीहरूको उद्धार भइरहेको’ भन्नु एउटै कुरा होइन ।

सम्भावित जोखिम भएको क्षेत्रमा उद्धार टोली परिचालन गर्नु स्वयंमा त्यहाँ मानिस फसेको पुष्टि होइन ।

५. ‘सम्पर्कविहीन’ हुनु र ‘सुरुङभित्र फसेको’ हुनु फरक अवस्था हुन्

टेकपानाले आयोजनाको परामर्शदाता कम्पनीको सूचनालाई उद्धृत गर्दै २०१ कर्मचारी/व्यक्ति सम्पर्कमा नरहेको उल्लेख गरेको छ ।

यो गम्भीर र महत्वपूर्ण सूचना हो ।

तर सम्पर्कविहीन व्यक्ति सुरुङभित्र फसेको व्यक्ति भन्न मिल्दैन ।

विपद्का बेला मोबाइल नेटवर्क अवरुद्ध हुनु, मानिस अन्यत्र सर्नु, सम्पर्क प्रणाली बिग्रनु वा व्यक्तिको अवस्थाबारे जानकारी उपलब्ध नहुनुका कारण पनि कोही ‘सम्पर्कविहीन’ सूचीमा हुन सक्छ ।

त्यसैले २०१ जना सम्पर्कविहीन भएको सूचनाले उनीहरू ‘३-बीको सुरुङभित्र फसेका थिए’ भन्ने पुष्टि गर्दैन ।

६. टेकपानाको निष्कर्ष आफ्नै अनुसन्धानसँग बाझिएको देखिन्छ

टेकपानाले अनुसन्धान खण्डमा स्पष्ट लेखेको छ : “सुरुङभित्र मानिसहरू छन् वा छैनन् भन्ने यो सामग्री तयार पार्दासम्म कतै पनि पुष्टि भएको छैन ।”

तर निष्कर्षमा पुग्दा उसले लेखेको छ : “विभिन्न सरकारी निकाय…बाट प्राप्त तथ्य र प्रमाणबाट माथिल्लो त्रिशूली ३ ‘बी’ मा मानवीय क्षति भएको/मानिस फसेको र उद्धारको प्रयास भइरहेको पुष्टि हुन्छ ।”

यी दुई कथनबीच महत्वपूर्ण अन्तर छ ।

यदि सुरुङभित्र मानिस छन् वा छैनन् भन्ने पुष्टि भएको छैन भने त्यही सामग्रीका आधारमा ‘मानिस फसेको पुष्टि हुन्छ’ भन्न थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ ।

विशेषत: आयोजना क्षेत्रमा मानिस बेपत्ता हुनु, मानिस फस्नु र सुरुङभित्र मानिस फस्नु तीन फरक अवस्था हुन् ।

७. प्रधानमन्त्री कार्यालय वा प्राधिकरणको पोस्ट हुनु मात्रै मूल दाबी पुष्टि गर्ने पर्याप्त प्रमाण होइन

टेकपानाले प्रधानमन्त्री कार्यालय र नेपाल विद्युत प्राधिकरणका पोस्ट नेपालफ्याक्टचेकले नदेखेको विषय उठाएको छ ।

यदि हाम्रो तथ्य जाँच प्रकाशित हुँदासम्म उपलब्ध सम्बन्धित आधिकारिक पोस्ट छुटेको हो भने त्यो हाम्रो कमजोरी हो तर पोस्टमा ‘उद्धार’ शब्द प्रयोग भएको मात्र आधारमा मूल दाबी स्वत: पुष्टि हुँदैन ।

हेर्नुपर्ने कुरा हो – त्यसमा कहाँ उद्धार भइरहेको थियो, कसको उद्धार भइरहेको थियो, मानिस फसेको पुष्टि भएको थियो कि थिएन र चिनियाँ टोली कुन स्थान तथा कुन प्रयोजनका लागि परिचालित थियो ?

यही विवरणले दाबीको सत्यता निर्धारण गर्छ ।

८. चिनियाँ विज्ञ टोली वास्तवमा कहाँ र के कामका लागि परिचालित थियो ?

मूल दाबीको अर्को महत्वपूर्ण हिस्सा चिनियाँ विज्ञ टोली हो ।

नेपाल फ्याक्ट चेकले जाँच गरेको समाचारमा ‘३-बीको सुरुङभित्र फसेका मानिसको उद्धारका लागि ६ सदस्यीय चिनियाँ विज्ञ टोली परिचालन गरिएको’ दाबी थियो ।

त्यसैले टेकपानाले ‘३-बीमा उद्धार गतिविधि थियो’ भन्ने प्रमाण दिनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन ।

६ सदस्यीय चिनियाँ विज्ञ टोली ३-बीको सुरुङभित्र फसेका भनिएका मानिसको उद्धारकै लागि परिचालित भएको थियो भन्ने समयसापेक्ष र प्रत्यक्ष प्रमाण पनि आवश्यक हुन्छ ।

भाद्र १५ गते प्रधानमन्त्री कार्यालयले सोसल मिडियामा प्रकाशित विवरणमा पनि भाद्र १४ गते (जुन दिन हाम्रो तथ्यजाँच प्रकाशित भएको थियो) मात्रै ‘नेपाली सेना र विद्युत प्राधिकरणको संयुक्त टोलीद्वारा खोज तथा उद्धारको प्रयास सुरु भएको’ र चिनियाँ टोलीले त्यस क्षेत्रको रेकी गरी ‘त्रिशुली-१ जलविद्युत आयोजना क्षेत्रमा उद्धार कार्यमा केन्द्रीत भएको’ भनिएको छ ।

९. नेपाली सेनाका प्रवक्ताको दुई भनाइलाई समयसहित हेर्नुपर्छ

नेपालफ्याक्टचेकसँग कुरा गर्दा नेपाली सेनाका प्रवक्ताले ३-बीमा लेदो पन्छाउने काम भइरहेको तर सुरुङभित्र मानिस फसेको जानकारी नभएकाले त्यहाँ फसेका मानिसको उद्धार प्रयास नभएको बताएका थिए ।

पछि टेकपानासँग उनले ‘लेदो पन्छाउने भनेकै उद्धारको प्रयास हो’ भनेका छन् ।

यी भनाइ पूर्णत: असंगत हुनैपर्छ भन्ने छैन ।

पहिलो भनाइ फसेका मानिसको पुष्टि सम्बन्धी हुन सक्छ भने दोस्रो भनाइले व्यापक अर्थमा खोज तथा उद्धार अभियान जनाउन सक्छ ।

विपद् तीव्र रूपमा विकसित भइरहेको अवस्थामा दुई अन्तर्वार्ता कुन मिति र समयमा भएका हुन् भन्ने कुरा पनि निर्णायक हुन्छ । पछिल्लो समयमा नयाँ सूचना प्राप्त भएको हुन सक्छ ।

त्यसैले समयरेखा नछुट्याई पछिल्लो भनाइबाट अघिल्लो समयमा उपलब्ध तथ्य गलत थियो भन्न मिल्दैन ।

१०. तथ्य जाँचलाई त्यसबेला उपलब्ध प्रमाणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ

विपद्को अवस्थामा तथ्य घण्टैपिच्छे परिवर्तन हुन सक्छन्।

भदौ १४ गते कुनै कुरा पुष्टि नभएको हुन सक्छ र भदौ १५ गते त्यससम्बन्धी नयाँ प्रमाण आउन सक्छ ।

त्यसैले पछिल्लो दिन उपलब्ध प्रमाणलाई अघिल्लो दिनको सूचना अवस्थामाथि प्रत्यारोपण गरेर मात्र कुनै तथ्यजाँचलाई ‘भ्रामक’ भन्नु पर्याप्त हुँदैन ।

नेपालफ्याक्टचेकले सामग्री तयार तथा प्रकाशित गर्दाको समयमा कुन प्रमाण सार्वजनिक थिए र प्रत्यक्ष सम्पर्क गरिएका आधिकारिक स्रोतले के बताएका थिए ? भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

११. तर हाम्रो शीर्षक अझ स्पष्ट हुन सक्थ्यो

टेकपानाको आलोचनाबाट एउटा कुरा भने स्पष्ट हुन्छ ।

“३-बीमा फसेकाहरूको उद्धार प्रयास भएको दाबी भ्रामक” भन्ने हाम्रो शीर्षकले ३-बी आयोजना क्षेत्रमा कुनै प्रकारको खोज तथा उद्धार गतिविधि नै नभएको अर्थ दिन सक्छ ।

हाम्रो जाँचको केन्द्र वास्तवमा ‘३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको र उनीहरूको उद्धार भइरहेको’ विशिष्ट दाबी थियो।

त्यसैले शीर्षक उदाहरणका लागि : “त्रिशूली ३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको र उनीहरूको उद्धार भइरहेको दाबी पुष्टि भएन” भनेर लेखिएको भए हाम्रो तथ्य जाँचको दायरा अझ स्पष्ट हुने थियो ।

यसलाई हामी सम्पादकीय सिकाइका रूपमा स्वीकार गर्छौं ।

निष्कर्ष :

टेकपानाले प्रस्तुत गरेका प्रमाणबाट माथिल्लो त्रिशूली ३-बी आयोजना क्षेत्रमा खोज, उद्धार, लेदो हटाउने, प्राविधिक टोली परिचालन तथा सम्भावित बेपत्ताको खोजीसम्बन्धी गतिविधि भइरहेको देखिन्छ । यो महत्वपूर्ण तथ्य हो र आवश्यक परे हाम्रो सामग्रीमा अद्यावधिक गर्नुपर्छ ।

तर त्यसबाट मात्रै ३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको पुष्टि भएको थियो र चिनियाँ विज्ञ टोली तिनै फसेका मानिसको उद्धारका लागि परिचालित भएको थियो भन्ने मूल दाबी स्वत: पुष्टि हुँदैन ।

झन् टेकपानाले आफ्नै अनुसन्धानमा सुरुङभित्र मानिस छन् वा छैनन् भन्ने पुष्टि नभएको स्वीकार गरेको छ ।

त्यसैले बहसलाई “३-बीमा उद्धार भयो कि भएन ?” भन्ने सामान्य प्रश्नमा सीमित नगरी मूल दाबीका तीन अलग पक्षमा हेर्नुपर्छ :

• ३-बी क्षेत्रमा खोज तथा उद्धार गतिविधि थियो कि थिएन ?
• ३-बीको सुरुङभित्र मानिस फसेको पुष्टि भएको थियो कि थिएन ?
• र, चिनियाँ विज्ञ टोली तिनै मानिसको उद्धारका लागि परिचालित भएको पुष्टि भएको थियो कि थिएन ?

यी तीन प्रश्नको उत्तर एउटै नहुन सक्छ ।

नेपालफ्याक्टचेक नयाँ र विश्वसनीय प्रमाणका आधारमा आफ्ना तथ्य जाँच अद्यावधिक तथा सच्याउन सधैं तयार छ । तथ्य जाँचको विश्वसनीयता कहिल्यै गल्ती नगर्नुमा होइन, प्रमाण बदलिँदा त्यसलाई पारदर्शी रूपमा स्वीकार र अद्यावधिक गर्न सक्नुमा पनि निर्भर हुन्छ ।